Tucholsky und die Ostsee
Diese Fakten waren es sicher nicht, die Kurt Tucholsky zu einem begeisterten Ostseefreund gemacht haben. Es müssen Erinnerungen aus der Kindheit gewesen sein, die eine tiefe und starke Liebe zu dieser Landschaft, ihrer Natur, ihrem Klima, ihrem Licht, ihrer Sprache, ihren Gerüchen und natürlich ihren Menschen in Tucholsky verankert haben. Er äußerte diese Liebe in vielfacher Form. Die Ostsee kommt häufig in seinen Arbeiten vor und so gut wie immer in sehr liebevoller Weise; gelegentlich allerdings auch ironisch verfremdet.
Ein Zeuge für die Liebe Tucholskys zum Norden und zur Ostsee ist Fritz J. Raddatz. Er schreibt 1975 im Vorwort der Taschenbuchausgabe der Gesammelten Werke unseres Autors, nachdem er über den Umzug der Familie Tucholsky 1893 nach Stettin berichtet hat:
Dort [in Stettin; K. L.] kommt der sechsjährige Kurt zur Schule. Obwohl aus dieser Zeit wenig überliefert ist, müssen die ersten Kindheitseindrücke stark und dauerhaft gewesen sein. Bis hin zu seinem Bekenntnis »Heimat« im Jahr 1929 zieht sich durch Kurt Tucholskys Denken und Fühlen die Beziehung zur Ostseelandschaft. Wir werden sehen, wie Landschaft und Natur eine wesentliche Rolle bei dem »Berliner Literaten« spielten; es ist festzuhalten, wie sehr die spröde, gegen zu rasche Annäherung und Vertrautheit sich eigenartig wehrende Ostseeküste seiner Sensibilität entsprach. Der animalischen Buntheit und unmittelbaren Lebensfreude der südlichen Sonne galt seine Sehnsucht nie.1
Tucholsky hat auch im Süden Frankreichs, z. B. in dem Badeort Le Lavandou an der Mittelmeerküste Urlaub gemacht, aber für Raddatz’ Sicht spricht, dass er sich in den letzten knapp sechs Jahren seines Lebens ein Heim in einem Ort nicht weit von der schwedischen Metropole Göteborg suchte und nicht in Nizza oder Le Lavandou. Und auch bei seinen Urlauben besuchte er häufig und gern den Norden.
Vater Alex Tucholsky vertrat in Stettin in dem großen privaten Eisenbahnunternehmen Lenz & Co. die Berliner Handelsgesellschaft/BHG. Tucholskys wohnten zunächst in der König-Albert-Straße 12 und ab 1898 in der Kronprinzenstraße 29, ganz in der Nähe des Kaiser-Wilhelm-Platzes.2 Während der Zeit in Stettin, also von Ende 1893 bis zum Frühjahr 1899, fanden häufig Besuche der Ostsee und der pommerschen Städte statt. So waren die Tucholskys in Misdroy – davon existiert sogar ein Familienbild – sowie in Swinemünde, Usedom, Heringsdorf und anderen Ostseebädern. Helga Bemmann berichtet von Fahrten nach Rügen, Greifswald, der Geburtsstadt Alex Tucholskys, und Stralsund.3
Ein Bild – in Coeslin, heute Koszalin, etwa 150 km nordöstlich von Stettin, aufgenommen – zeigt den vier- oder fünfjährigen Knirps und weist die Notiz der Mutter auf: »Kurt’s erste Hosen«. Der von uns allen so geschätzte Michael Hepp schreibt in seiner rororo-Biographie:
Stettin. Hier, in seinen Jugendjahren, entstand Tucholskys tiefverwurzeltes Gefühl für den Norden, hier hörte er das rollende Plattdeutsch, das er später in seine Geschichten einflocht. In der landschaftlich reizvollen Umgebung von Stettin lernte er die eher spröde Natur kennen, die er bis zu seinem Tod liebte und nach der er sich sehnte: die See, die Wälder, die Stille.4
Kurt Tucholsky hat sein ganzes Leben immer wieder längere Arbeits- oder Ferien-Aufenthalte an der Ostsee genommen. Und er hat mindestens seit dem Krieg immer wieder mal damit geliebäugelt, irgendwo im Norden seine Heimat, sein Zuhause zu suchen.
Aber wir sind ja noch im Frieden: Im August 1911 fährt der 21jährige Kurt Tucholsky mit seiner Freundin Else Weil, die später seine erste Frau werden wird, für drei Tage nach Rheinsberg in eine Art Liebesurlaub. Im Anschluss verbringen die beiden ›Turteltauben‹ drei Wochen in Warnemünde an der Ostsee. In dieser Zeit erstellt Tucholsky eine erste Fassung der Erzählung »Rheinsberg«. Im August 1912 macht Tucholsky erneut in Warnemünde Urlaub.5 Es folgen erste Arbeiten für die »Schaubühne« und Tucholskys Bemühungen um seine Promotion. Im April 1915 wird Tucholsky Soldat. Wolfgang Sax, der 2015 mit Peter Böthig die schöne Ausstellung »Wo waren Sie im Kriege, Herr?« in Rheinsberg geschaffen und ein einschlägiges Buch mit dem gleichen Titel geschrieben hat, wies mich darauf hin, dass Tucholsky von Mitte Mai 1915 bis zum ersten August im Memelgebiet »in ruhigen Grenzstellungen«6 eingesetzt war und sicher öfter hier die Ostsee besucht hat. Dafür spricht eine Bildpostkarte an seine Schwester Ellen vom Juni 1915, die auch in der Gesamtausgabe zu finden ist (vgl. GA 16, S. 58–59).
Später im Krieg taucht in einem Brief an den »Simplicissimus« -Autor Hans Erich Blaich vom Juni 1917 unvermittelt, mitten in einem Textteil, in dem Tucholsky über die allgemeine Lage im Kriege klagt: »[…] dieser Stiefel paßt mir gar nicht – ausziehen wird da wohl das Beste sein« folgender Satz auf: »Seit 2 Jahren habe ich Schweden im Kopf – was halten Sie davon?« (GA 16, S. 110). Aus Turn-Severin im besetzten Rumänien schreibt Tucholsky im September 1918 an seine Freundin Mary Gerold von einem Plan, an dem er wohl schon seit Mitte des Jahrs 1918 arbeitete: »Mein Plan war dieser – um einmal alle Karten aufzudecken: hier unten Kommissar werden, [was ihm kurz darauf im Oktober 1918 gelang, K. L.] […] und dann zu versuchen, nach Kurland zu gehen [wo sich Mary befand, K. L.], und von einer Kriegsstellung sachte in eine Friedensposition hinüberzugleiten.« (GA 16, S. 438) Kurland hatte er als Soldat kennen- und lieben gelernt. Bereits im Februar 1916 schreibt der Armierungssoldat Tucholsky an seine Schwester Ellen, dass »Kurland ein wundervolles Land« (GA 16, S. 77) sei. Kurland ist eine Landschaft an der Ostsee westlich von Riga.
In Kirchdorf auf der Insel Poel in der Nähe von Wismar im Kurhaus »Schwarzer Busch« machte unser Protagonist im September 1919 zwei Wochen Urlaub an einem wunderschönen Sandstrand (vgl. GA 22, S. 30). Und das junge Ehepaar Tucholsky/Weil führte seine Hochzeitsreise in den mecklenburgischen Ostseeurlaubsort Graal, nordöstlich von Rostock. Dort hielt sich das Paar im September 1920 zwei Wochen in der Pension Buchenhof auf. Diese Pension, die heute ein Heimatmuseum für den Doppelort Graal-Müritz beherbergt, besuchte die KTG auf ihrer Jahres ›Kuscheltagung‹ 2010 vom Bücherhotel Groß Breesen bei Güstrow aus.7 Und hier sind wir zeitlich auch bei unserem heutigen Gastland Polen: Tucholsky ist bereits seit Juli 1920 Chefredakteur des »Pieron« (vgl. GA 22, S. 32), der uns hier in Stettin noch beschäftigen wird.
Im Jahre 1921 im Juni/Juli arbeitet sich Tucholsky weiter nach Nordosten vor. Er macht Urlaub in Kölpinsee bei Koserow auf Usedom im Hotel »Seeblick« und verbringt einige Tage bei Rudolf Nelson, den er 1922 im Juli erneut für 10 Tage aufsucht (vgl. GA 22, S. 33–34). Innerlich hatte Kurt Tucholsky seine Ehe mit Else Weil schon hinter sich, kurz nachdem sie geschlossen war und er bemühte sich bereits wieder um Mary Gerold, die er zufällig im September 1920 traf und seitdem wieder um sie warb. Kurz bevor er seine Stelle im Bankhaus Bett, Simon & Co. am 1.03.1923 antrat, verbrachte er einen Kurzurlaub mit Mary im Kurhaus Zippendorf am Südufer des Schweriner Sees, also mittelbar an der erweiterten Ostsee (Wallensteingraben) (vgl. GA 22, S. 35). Ab diesem Zeitraum finden die Urlaube und Aufenthalte häufig weiter im Süden statt, also z. B. mit Mary Gerold ein Kurzurlaub im Riesengebirge. Und 1924 geht Tucho nach Paris. Ende August 1924 heiratet er Mary Gerold. Es folgen Reisen in die Provence und die Pyrenäen. Tucholsky reist in ganz West-Europa viel umher.
Nachdem er von Mai bis Mitte Juli 1927 in Mogenstrup auf der dänischen Insel Seeland den Sammelband »Mit 5 PS« zusammengestellt hatte, sah er die Ostsee im Juli 1928 wieder. Er arbeitete im schonischen Kivik an der südschwedischen Ostküste weiter an diesem Sammelband (vgl. GA 22, S. 41–42). Von April bis Oktober 1929 hielten sich Tucholsky und Lisa Matthias in Läggesta, in der Nähe des Schlosses Gripsholm am Mälarsee auf:
Im August 1929 machten wir – von Läggesta aus – eine längere Orientierungsfahrt durch Schweden, um endlich – für das kommende Jahr – eine bessere und gut beheizbare Villa zu finden. (GA 20, S. 839)
Diese sollte nicht zu weit von einer größeren Stadt liegen, dabei aber doch im Grünen und in ruhiger Umgebung gelegen sein.8 Dieses Haus fand man, mit Hilfe eines schwedischen Bekannten, in Hindås, einem Ort 35 km östlich von Göteborg. Dort mietete Kurt Tucholsky die Villa Nedsjölund. In diesem Haus wohnte er von 1930 bis zu seinem Tode im Dezember 1935.
Von Hindås aus machte Tucholsky drei Monate Urlaub in Lysekil, einem Fremdenverkehrs-Ort etwa 75 km nördlich von Göteborg. Gertrude Meyer hatte das Haus gebucht und blieb einige Wochen; danach besuchte ihn Hedwig Müller aus der Schweiz, die er Nuuna nannte. Tucholsky schreibt Anfang Juli 1934 an sie:
Ob das nun Einbildung ist oder reale Kräfte – diese Landschaft im Norden ist eben meine. Dabei ist es keineswegs mein Ideal – das wäre der lange Sandstrand mit der unendlichen Linie am Horizont und Buchenwälder. Diese Landschaft hier ist ein kleiner Satz aus der Symphonie bei Maloja… […] Wenn ich an den schwammigen Tessin denke: hier sagt alles zu mir Ja. Da, wo Du bisher bei mir warst, das war ja landschaftlich so gut wie nichts – hier wirst Du ein kleines bißchen begreifen, warum ich immer mit dem Norden so viel angebe. Wie die grünen Bäume gegen den grünen Himmel stehen – also Du wirst das sehn. (GA 20, S. 354)
Einen letzten großen Urlaub machte Tucholsky mit Gertrude Meyer, seinem ›Fröken‹. Beide hielten sich im Sommer 1935 zweieinhalb Monate in Visby auf der Insel Gotland auf:
Ich sitze zur Zeit auf Gotland, welches in der Ostsee liegt und mir demzufolge gut tut. Mensch, die Ostsee ist eben anders – sogar die Herren Schweden (inkl. Mädchen!) sind hier erträglicher als im Westen. (GA 21, S. 290)
Im Juli 1936 findet Kurt Tucholsky seine letzte Ruhe in der Nähe von Schloss Gripsholm auf dem schönen Friedhof von Mariefred. Seine Grabinschrift aus »Faust II« lautet: »Alles Vergängliche ist nur ein Gleichnis.« (GA 22, S. 55)
Nach der Tour d’Horizon durch Tucholskys ›physische‹ Annäherungen an die Ostsee und die nordische Landschaft möchte ich auch einige Beispiele für die literarischen Bemühungen Tucholskys aufzeigen, in denen er sich um und mit der Ostsee und der Ostseeregion auseinandersetzt.
Vielen von uns kommen ganz sicher die Anfangszeilen aus dem Gedicht »Das Ideal« in den Sinn:
Ja, das möchste:
Eine Villa im Grünen mit großer Terrasse,
vorn die Ostsee, hinten die Friedrichstraße;
mit schöner Aussicht, ländlich-mondän,
vom Badezimmer ist die Zugspitze zu sehn –
aber abends zum Kino hast dus nicht weit. (GA 9, S. 433)
Durch und durch ironisch, aber sehr liebevoll, ist der Peter Panter-Text aus der »Weltbühne« von Mai 1922: »Saisonbeginn an der Ostsee«, in dem der Autor alle vorkommenden Personen, von den Wirten über die Fischer, die »fleißigen Gemeindeväter«, die Strandkorb-Besitzer, den Badearzt, die Schiffer und – nach den Geistlichen beider Konfessionen – auch noch den Landrat, so durch den Kakao zieht, dass es eine wahre Freude ist. Der Text endet mit den Worten: »Und der Landrat hebt den Zylinder und spricht, Auftakt und Anfangssignal der Sommerszeit 1922: ›Hiermit erkläre ich die Ostsee für eröffnet -!‹ « (GA 5, S. 339–343)
Eine eher bewegende Sentenz finden wir in dem Text »Heimweh nach den großen Städten«, der im August 1928 in der »Vossischen Zeitung« erschien. Dessen Anfangszeilen lauten:
Manchmal, wenn ich der Ostsee den Rücken wende, der alten Frau, sehe ich in das schwedische Land Schonen hinein, die Ostsee plätschert, ich guck gar nicht hin. Denn wir sind verheiratet, seit …zig Jahren – wir kennen uns, lieben uns, haben uns ganz leicht über, gehen mitunter ein bißchen auseinander, betrügen uns (ich sie mit der Nordsee, sie mich mit der Literatur auf Hiddensee-) – vor mir liegt Schonen. Ein hübsches Land… (GA 10, S. 338)
Immer wieder tauchen liebevolle Erwähnungen der niederdeutschen Sprache, der Landschaft und natürlich der Ostsee in »Schloß Gripsholm« aus dem Jahre 1931 auf. So tauschen sich Karlchen und die Prinzessin seitenlang über ihr jeweiliges Plattdeutsch aus, das Tucholsky so wunderbar beschreibt:
Die Prinzessin erzählte die [Geschichte; K. L.] vom Schuster Hagen, dem der Amtsverwalter sein Prost Neujahr zugerufen hatte: »Ick wünsch See uck veel Glück taut niege Johr, Meisting!« – und der andere hatte dann verehrungsvoll über den ganzen Marktplatz zurückgebrüllt: »Ins Gegenteil! Ins Gegenteil, Herr Amtsverwalter!« (GA 14, S. 202–205)
Tucholsky nutzt diesen Abschnitt zu einer Eloge auf die plattdeutsche Sprache:
Es ist jener Weg, den die deutsche Sprache leider nicht gegangen ist, wieviel kraftvoller ist da alles, wieviel bildhafter, einfacher, klarer – und die schönsten Liebesgedichte, die der Deutsche hat, stehen auf diesen Blättern. Und die Menschen …. was es da im alten Niederdeutschland, besonders an der Ostsee, für Häuser gegeben hat, eine Traumwelt von Absonderlichkeit, Güte und Musik, eine Käfersammlung von Leuten, die alle nur einmal vorkommen. (GA 14, S. 204)
Und nachdem er den Teil der Geschichte abgesondert hat, der in die Hände von dummen Heimatdichtern gefallen sei: »Das ist nicht unser Plattdeutsch, das nicht«, bekennt er seine Liebe:
Niederdeutschland aber geht nicht ein – es lebt und wird ewig leben, solange dieses Land steht. Dergleichen hat es außerhalb Deutschlands nur noch einmal gegeben, aber da auf dem Rücken einer dienenden, nicht gut behandelten Kaste: in Kurland. Doch der Niederdeutsche ist anders. Seine Worte setzt er bedächtig, und sie sind gut. (GA 14, S. 204)
Eine kleine Merkwürdigkeit, die mir bei meiner Recherche zum Thema auffiel, möchte ich in meiner Eigenschaft als Pommer (wenn auch Vorpommer) hier vortragen: In fünf Texten bis 1926 benutzt Kurt Tucholsky den Ortsnamen des kleinen hinterpommerschen Ortes Belgard, um kontrastierend die große Welt, Königsberg, Bali, Berlin oder andere Orte zu beschreiben. Die Kreisstadt Belgard an der Persante, heute Białogard, nicht weit von Kolberg und Cöslin, also nicht weit von der Ostsee, steht bei Tucholsky als Beispiel für eine kleine Provinzstadt.
Natürlich finden wir noch viele Male in Tucholskys Texten die Erwähnung des mare balticum als freundliche Ostsee, als Mütterchen Ostsee, die treue Ostsee, die faule Ostsee usw. Aber nach dem vorne Gesagten benötigen wir keine neuen Beweise, sondern glauben, ja wissen ganz sicher: da ist eine Liebe gewesen, die war tief und echt und sie hielt ein Leben lang.
Am Schluss dieser kleinen Nordland- und Ostsee-Hommage soll der sehr bekannte und immer wieder bewegende Textauszug stehen, der den Tucholsky/Heartfield-Band »Deutschland, Deutschland über alles« von 1929 beschließt:
Nun haben wir auf vielen Seiten Nein gesagt, Nein aus Mitleid und Nein aus Liebe, Nein aus Haß und Nein aus Leidenschaft – und nun wollen wir auch einmal Ja sagen.
Ja –: zu der Landschaft und zu dem Land Deutschland. Dem Land, in dem wir geboren sind und dessen Sprache wir sprechen… […]. (GA 12, S. 226)
Und weiter unten:
[…] außerdem hat jeder sein Privat-Deutschland.
Meines liegt im Norden. Es fängt in Mitteldeutschland an, wo die Luft so klar über den Dächern steht, und je weiter nordwärts man kommt, desto lauter schlägt das Herz, bis man die See wittert. Die See – wie schon Kilometer vorher jeder Pfahl, jedes Strohdach plötzlich eine tiefere Bedeutung haben … wir stehen nur hier, sagen sie, weil gleich hinter uns das Meer liegt – für das Meer sind wir da. Windumweht steht der Busch, feiner Sand knirscht dir zwischen den Zähnen … Die See. Unvergeßlich die Kindheitseindrücke; unverwischbar jede Stunde, die du dort verbracht hast – und jedes Jahr wieder die Freude und das »Guten Tag!« und wenn das Mittelländische Meer noch so blau ist … die deutsche See. Und der Buchenwald; und das Moos, auf dem es sich weich geht, daß der Schritt nicht zu hören ist; und der kleine Weiher, mitten im Wald, auf dem die Mücken tanzen – man kann die Bäume anfassen, und wenn der Wind in ihnen saust, verstehen wir seine Sprache. Aus Scherz hat dieses Buch den Titel »Deutschland, Deutschland über alles« bekommen, jenen törichten Vers eines großmäuligen Gedichts. Nein, Deutschland steht nicht über allem und ist nicht über allem – niemals. Aber mit allen soll es sein, unser Land. Und hier stehe das Bekenntnis, in das dieses Buch münden soll: Ja, wir lieben dieses Land. (GA 12, S. 229–230)
Anmerkungen
1 Kurt Tucholsky, Gesammelte Werke. Vorwort von F. J. Raddatz, TB-Ausgabe, Bd. 1, Reinbek 1975, S. 13.
2 Vgl. Michael Hepp, Kurt Tucholsky, Reinbek 1993, S. 17; Helga Bemmann, Kurt Tucholsky, Berlin 1990, S. 17–21.
3 Vgl. Bemmann, Kurt Tucholsky, S. 19.
4 Michael Hepp, Kurt Tucholsky (RM 50612), Reinbek 1998, S. 8–9.
5 Vgl. Kurt Tucholsky, Gesamtausgabe. Texte und Briefe, Bd. 22, Reinbek 2011, S. 26. Im Folgenden ausgewiesen als GA mit Band- und Seitenangabe.
6 Wolfgang Sax, E-Mail vom 30.08.2016 an den Autor des vorliegenden Beitrags.
7 Vgl. Frank B. Habel, …vorn die Ostsee, hinten die Friedrichstraße… Rundbrief Dez. 2010, S. 5–7.
8 Vgl. Lisa Matthias, Ich war Tucholskys Lottchen, Hamburg 1962, S. 179.
Aus: Vorn die Ostsee, hinten die Friedrichstraße. Tucholsky, die Ostsee und Polen. Dokumentation der Tagung der Kurt Tucholsky-Gesellschaft 2016 in Szczecin/Stettin. Leipzig, Weissenfels: Ille & Riemer 2017, S. 33-42.
© Klaus Leesch/ Verlag Ille & Riemer Leipzig; Weißenfels, 2016
Z pewnością nie te fakty zdecydowały o tym, że Kurt Tucholsky stał się wielkim miłośnikiem Morza Bałtyckiego. Musiały to być raczej wspomnienia z dzieciństwa, które ‘zakotwiczyły’ w nim głęboką i wielką miłość do tych krajobrazów, ich natury i klimatu, ich światła, ich języka, ich zapachów i oczywiście ich mieszkańców. Wyrażał tę miłość w różnorodnej formie. Bałtyk często występuje w jego pracach i niemal zawsze traktowany jest z czułością, czasem jednak w sposób lekko ironiczny.
Świadkiem miłości Tucholskiego do północy i Bałtyku był Fritz J. Raddatz, który we wstępie do kieszonkowego wydania Dzieł zebranych naszego autora, w kontekście informacji o przeprowadzce rodziny Tucholskich w 1893 roku do Stettina, napisał:
Tam [w Stettinie; K. L.] sześcioletni Kurt poszedł do szkoły. Chociaż niewiele jest przekazów z tego okresu, to jednak pierwsze wrażenia z dzieciństwa musiały być niezwykle silne i trwałe. Aż do jego wyznania zatytułowanego »Heimat« [Kraj rodzinny; D. S.] z 1929 roku w myślach i uczuciach Tucholskiego obecne są krajobrazy nadbałtyckie. Jeszcze zobaczymy, jak istotną rolę odgrywały w życiu »berlińskiego literata« krajobrazy i przyroda; należy podkreślić, jak bardzo wybrzeże bałtyckie, w osobliwy sposób broniące się przed zbyt szybkim zbliżeniem się i zażyłością, odpowiadało jego własnej wrażliwości. Jego tęsknota nigdy nie była ukierunkowana na animalistyczną wielobarwność i bezpośrednią radość życia pod słońcem południa.1
Tucholsky spędzał urlopy również na południu Francji, np. w kąpielisku Le Lavandou nad Morzem Śródziemnym, ale przekonanie Raddatza potwierdza fakt, że na ostatnie niepełne sześć lat swego życia wybrał dom w miejscowości leżącej niedaleko szwedzkiej metropolii Göteborg, a nie w Nicei czy Le Lavandou. I także podczas swoich urlopów często i chętnie odwiedzał północ.
Jego ojciec Alex Tucholsky reprezentował w Stettinie, w wielkim prywatnym przedsiębiorstwie Lenz & Co., Berlińską Spółkę Handlową – BHG. Tucholscy mieszkali najpierw przy König-Albert-Straße 12 [ul. Króla Alberta] i od 1898 przy Kron prinzenstraße 29 [ul. Następcy Tronu], w pobliżu Kaiser-Wilhelm-Platz [Plac Cesarza Wilhelma].2 Podczas pobytu w Stettinie, a więc od końca 1893 roku do wiosny 1899 roku, często jeździli nad Bałtyk i odwiedzali zachodniopomorskie miejscowości. I tak Tucholscy byli w Misdroy (Międzyzdroje) – dokumentuje to nawet jedno z rodzinnych zdjęć – oraz w Swinemünde (Świnoujście), Usedom (Uznam), Heringsdorfie i innych kąpieliskach. Helga Bemmann informuje o wycieczkach na Rugię, do Greifs waldu, rodzinnego miasta Alexa Tucholskiego, i Stralsundu.3
Zdjęcie cztero- lub pięcioletniego Kurta, zrobione w Coeslin, dziś Koszalin, położonym ok. 150 km na północ od Stettina, pokazuje brzdąca, na temat którego matka napisała na odwrocie fotografii »pierwsze spodnie Kurta«. Tak bardzo przez nas wszystkich ceniony Michael Hepp pisze w swej biografii:
Stettin. Tu, w latach jego młodości, wykształciło się głęboko zakorzenione uczucie Tucholskiego dla północy, tu słuchał języka dolnoniemieckiego, który wplatał później w swoje opowiadania. W krajobrazowo pięknych okolicach Stettina poznał tę nieco nieprzystępną przyrodę, którą kochał po kres swego życia i za którą tęsknił: morze, lasy, ciszę.4
Kurt Tucholsky przez całe swoje życie fundował sobie co jakiś czas dłuższe pobyty nad Morzem Bałtyckim, poświęcone pracy lub wypoczynkowi. I co najmniej od wojny zamierzał wybrać sobie na strony ojczyste jakąś miejscowość na północy.
Ale na razie wciąż jeszcze jesteśmy w okresie pokoju: W sierpniu 1911 roku 21etni Kurt Tucholsky jedzie ze swą przyjaciółką Else Weil, która później będzie jego pierwszą żoną, na trzy dni do Rheinsbergu na swego rodzaju ›urlop miłosny‹, a następnie ›gruchające gołąbki‹ spędzają trzy tygodnie w Warnemünde nad Bałtykiem. W tym czasie Tucholsky tworzy pierwszą wersję opowiadania Rheinsberg. W sierpniu 1912 roku Tucholsky ponownie spędza urlop w Warnemünde.5 Następują pierwsze prace dla »Schaubühne« oraz starania Tucholskiego o uzyskanie doktoratu. W kwietniu 1915 roku zostaje żołnierzem. Wolfgang Sax, który wspólnie z Peterem Böthigiem stworzył w Rheinsbergu w 2015 roku ciekawą wystawę zatytułowaną »Wo waren Sie im Kriege, Herr?« [Proszę pana, a gdzie był Pan na wojnie?], a następnie opublikował książkę pod tym samym tytułem, zwrócił moją uwagę na to, że od połowy maja do pierwszego sierpnia 1915 roku Tucholsky służył w okolicach Kłajpedy »na spokojnych posterunkach granicznych«6, skąd z pewnością często wybierał się nad Bałtyk. Przemawia za tym widokówka skierowana do jego siostry Ellen z czerwca 1915 roku, którą znaleźć można również w wydaniu zbiorowym dzieł Tucholskiego (por. GA 16, s. 58–59).
Później, podczas wojny, w jednym z listów do autora Simplicissimusa Hansa Ericha Blaicha, datowanym na czerwiec 1917 roku, we fragmencie, w którym Tucholsky narzeka na ogólną sytuację wojenną: »[…] te kalosze mnie uwierają – najlepiej byłoby je zdjąć« pojawia się następujące zdanie: »Od 2 lat Szwecja chodzi mi po głowie – co Pan na to?« (GA 16, s. 110). Z miasta Turnu Severin w okupowanej Rumunii pisze Tucholsky we wrześniu 1918 roku do swojej przyjaciółki Mary Gerold o planie, który przygotowywał już zapewne od połowy roku 1918: »Moim planem było – by odkryć wreszcie wszystkie karty: zostać tu na dole komisarzem, [co udało mu się wkrótce potem w październiku 1918 roku, K. L.] […] a potem spróbować udać się do Kurlandii [gdzie przebywała Mary, K. L.], i z pozycji wojennej łagodnie przejść na pozycję pokojową.« (GA 16, s. 438) Kurlandię poznał i pokochał jako żołnierz. Już w lutym 1916 roku żołnierz Tucholsky pisze do swojej siostry Ellen, że »Kurlandia jest wspaniałą krainą« (GA 16, s. 77). Kurlandia jest nadbałtycką krainą na zachód od Rygi.
W miejscowości Kirchdorf na wyspie Poelin w pobliżu Wismaru, w sanatorium »Czarny krzak«, nasz bohater przez dwa tygodnie we wrześniu 1919 roku wypoczywał na pięknej piaszczystej plaży (por. GA 22, s. 30). Natomiast młoda para małżeńska Tucholsky/Weil na cel swej podróży poślubnej wybrała miejscowość wypoczynkową nad Bałtykiem Graal, na północny wschód od Rostoku. Tam we wrześniu 1920 roku spędzili dwa tygodnie w pensjonacie »Buchenhof«.
Ten pensjonat, w którym dzisiaj mieści się muzeum ziemi ojczystej dla miejscowości Graal-Müritz, nasze Towarzystwo im. Kurta Tucholskiego odwiedziło podczas swej ›konferencji-przytulanki‹ w 2010 roku z hotelu Groß Breesen koło Güstrow.7 I tym samym czasowo nawiązaliśmy do goszczącego nas dzisiaj kraju, czyli Polski: Już od lipca 1920 roku Tucholsky był redaktorem naczelnym czasopisma »Pieron« (por. GA 22, s. 32), którym będziemy się tu w Szczecinie jeszcze zajmować.
W roku 1921 na przełomie czerwca i lipca Tucholsky podróżuje coraz dalej na północny wschód. Jedzie na urlop do Kölpinsee w pobliżu Koserow na wyspie Uznam w hotelu »Seeblick« i spędza kilka dni u Rudolfa Nelsona, którego odwiedza ponownie na 10 dni w lipcu 1922 roku (por. GA 22, s. 33–34). Wewnętrznie Tucholsky zakończył już swoje małżeństwo z Else Weil, wkrótce po jego zawarciu, i ponowne starał się o względy Mary Gerold, którą przypadkowo spotkał we wrześniu 1920 roku i od tego czasu ją adorował. Tuż przed rozpoczęciem pracy w Bankhaus Bett, Simon & Co. w dniu 1.03.1923 spędził krótki urlop z Mary w domu uzdrowiskowym Zippendorf nad południowym wybrzeżem jeziora Schweriner See, a więc pośrednio w okolicach nadbałtyckich (Wallensteingraben) (por. GA 22, s. 35). Od tej pory coraz częściej wypoczywa w okolicach położonych dalej na południe, np. spędza urlop z Mary Gerold w Karkonoszach. W roku 1924 Tucho wyjeżdża do Paryża, a pod koniec sierpnia tegoż roku bierze ślub z Mary Gerold. Później następują podróże do Prowansji i w Pireneje. W ogóle Tucholsky wiele podróżuje po Europie Zachodniej.
Po ukończeniu prac nad tomem Mit 5 PS [Z 5 PS] między majem i lipcem 1927 roku, gdy przebywał na duńskiej wyspie Seeland, ponownie ujrzał Bałtyk w lipcu 1928 roku. Prace nad tomem kontynuował w miejscowości Kivik w szweckiej prowincji Skania nad jej południowym wybrzeżem Bałtyku (por. GA 22, s. 41–42). Od kwietnia do października 1929 roku Tucholsky i Lisa Matthias przebywali w miejscowości Läggesta, w pobliżu zamku Gripsholm nad jeziorem Mälarsee:
W sierpniu 1929 roku – podróżując z Läggesta – zrobiliśmy dłuższą wycieczkę krajoznawczą po Szwecji, żeby wreszcie – na przyszły rok - znaleźć lepszą i dobrze ogrzewaną willę. (GA 20, s. 839)
Ta musiała znajdować się w spokojnej okolicy w nieznacznej odległości od jakiegoś większego miasta.8 Ten dom znaleziono dzięki pomocy pewnego szwedzkiego urzędnika w Hindås, w miejscowości leżącej 35 km na wschód od Göteborga. Tam Tucholsky wynajął willę Nedsjölund, w której mieszkał od 1930 roku do swojej śmierci w grudniu 1935 roku.
Podróżując z Hindås Tucholsky spędził trzymiesięczny urlop w Lysekil, w turystycznej miejscowości oddalonej około 75 km od Göteborga. Tam Gertrude Meyer wynajęła dom i pozostała z Tucholskim kilka tygodni; później przyjechała ze Szwajcarii Hedwig Müller, którą nazywał Nuuna. Na początku lipca 1934 roku Tucholsky pisze do niej:
Czy to tylko moja wyobraźnia, czy też jakieś realne moce – ten północny krajobraz należy do mnie. Przy czym nie jest wcale moim ideałem – tym byłaby długa plaża z nieskończoną linią horyzontu i lasami bukowymi. Ten krajobraz tutaj jest małym fragmentem z symfonii koło Maloji… […] Gdy myślę o mętnym Tessinie: tutaj wszystko mówi do mnie Tak. Tam, gdzie Ty dotychczas byłaś u mnie, krajobrazowo nie było w zasadzie niczego – tutaj choćby w niewielkim stopniu zrozumiesz, dlaczego północ tak bardzo mnie pociąga. Jak zielone drzewa opierają się zielonemu niebu – a więc sama zobaczysz. (GA 20, s. 354)
Ostatni długi urlop, trwający latem 1935 roku dwa i pół miesiąca, spędził Tucholsky z Gertrude Meyer, którą nazywał ›Fröken‹, w Visby na Gotlandii:
Przebywam akurat na Gotlandii, która leży na Bałtyku i w związku z tym dobrze się tu czuję. Człowieku, Bałtyk jest zupełnie inny – nawet panowie Szwedzi (włączywszy dziewczęta!) są tu bardziej znośni niż na zachodzie. (GA 21, s. 290)
W czerwcu 1936 roku Kurt Tucholsky znalazł swe ostatnie miejsce spoczynku w pobliżu zamku Gripsholm na pięknym cmentarzu w Mariefred. Na jego nagrobku umieszczono cytat z drugiej części Fausta: »Jest podobieństwem tylko wszelka nietrwałość.«9 (GA 22, s. 55)
Po nakreśleniu horyzontu ›fizycznych‹ prób zbliżenia się przez Tucholskiego do Bałtyku i krajobrazów północy chciałbym podać kilka przykładów jego literackiej działalności, w której zajmował się Bałtykiem i regionem nadbałtyckim. Wielu z nas z pewnością natychmiast przychodzą na myśl pierwsze wersy wiersza »Das Ideal« [Ideał]:
Tak, tego chciałbyś:
Willi z mnóstwem zieleni z ogromnym tarasem,
z przodu Bałtyk, a z tyłu Friedrichstraße;
z pięknym widokiem, sielsko-światowo,
z łazienki Zugspitze widać ponad głową –
lecz wieczorem do kina całkiem niedaleko. (GA 9, s. 433)
Na wskroś ironicznie, a jednak czule brzmi tekst autorstwa Piotra Pantery10, opublikowany w »Weltbühne« w maju 1922 roku: »Saisonbeginn an der Ostsee« [Początek sezonu nad Bałtykiem], w którym autor tak prześmiewczo opisuje wszystkie występujące tu postaci: począwszy od gospodarzy poprzez rybaków, »pilnych ojców gminnych«, posiadaczy koszy plażowych, lekarza kąpieliskowego, szyprów, duchownych obydwu konfesji, aż po starostę, że aż czysta radość człowieka ogrania. Tekst kończy się słowami: »A starosta uchyla cylinder i mówi, [dając; D. S.] przedtakt i sygnał rozpoczęcia czasu letniego 1922 roku: ›Niniejszym uznaję Bałtyk za otwarty -!‹ «(GA 5, s. 339–343)
Nieco poruszającą sentencję znajdziemy w tekście »Heimweh nach den großen Städten« [Tęsknota za wielkimi miastami], który ukazał się w sierpniu 1928 roku w »Vossische Zeitung«. Tekst zaczyna się w następujący sposób:
Czasami, gdy odwrócę się plecami do Bałtyku, tej starej kobiety, zaglądam w głąb szwedzkiej krainy Skonia, Bałtyk pluska, a ja tam nawet nie spoglądam. Gdyż jesteśmy sobie poślubieni, już od wielu lat – znamy się, kochamy, czasem mamy już siebie dość, na pewien czas się rozchodzimy, oszukujemy (ja ją z Morzem Północnym, ona mnie z literaturą na Hiddensee –) – przede mną rozpościera się Skonia. Piękna kraina …11 (GA 10, s. 338)
W utworze Schloß Gripsholm [Zamek Gripsholm] z 1931 roku wciąż na nowo pojawiają się czułe napomknięcia o języku dolnoniemieckim, o krajobrazach północy i oczywiście o Bałtyku. I tak oto Karlchen i Księżniczka wymieniają się doświadczeniami na temat ich własnego dialektu dolnoniemieckiego, który Tucholsky tak trafnie opisał:
Księżniczka opowiedziała [historię, K. L.] o szewcu Hagenie, do którego zarządca wykrzykiwał życzenia noworoczne: »Życze Panu całe morze szczyńścia na tyn nowy rok, mystrzu!« – a ten drugi wydarł się przez cały rynek: »I w przeciwieństwie! W przeciwieństwie, panie Zarządco!« (GA 14, s. 202–205)
Tucholsky wykorzystał ten fragment do wygłoszenia całej mowy pochwalnej na temat języka dolnoniemieckiego:
Jest on drogą, którą język niemiecki niestety nie podążył, jakże silniejsze jest w nim wszystko, jakże bardziej obrazowe, prostsze, jaśniejsze – a najpiękniejsze wiersze miłosne, którymi dysponują Niemcy, spisano na jego kartach. I ludzie … cóż to za domy były w starych północnych Niemczech, szczególnie nad Bałtykiem, istna kraina marzeń, dobroci i muzyki, zbiór ludzkich osobliwości, które w takiej postaci są niepowtarzalne. (GA 14, s. 204)
A po oddzieleniu tej części historii, która wpadła w ręce głupich poetów regionalnych: »To nie jest nasz dialekt dolnoniemiecki, o nie«, wyznaje swoją miłość:
Północne Niemcy nigdy nie upadną – żyją i będą żyć wiecznie, dopóki istnieć będzie ten kraj. Poza Niemcami coś podobnego istniało raz tylko, jednakże tam spoczywało na barkach służącej innym, niezbyt dobrze traktowanej kasty: w Kurlandii. Ale Niemiec z północy jest inny. Swoje słowa wypowiada z namysłem, i to są dobre słowa. (GA 14, s. 204)
Jako Pomorzanin (chociaż nie mieszkaniec Pomorza Przedniego) chciałbym tu przytoczyć pewną osobliwość, która przyciągnęła moją uwagę podczas mojej kwerendy: Przed rokiem 1926 w pięciu tekstach posługuje się Kurt Tucholsky nazwą małej miejscowości zachodniopomorskiej Belgard, żeby na zasadzie kontrastu opisywać wielki świat, Königsberg, Bali, Berlin czy też inne miejsca. Miasto powiatowe Belgard, dzisiaj Białogard, leżące nad rzeką Persante [Parsętą; D. S.] niedaleko Kołobrzegu i Koszalina, a więc niedaleko Bałtyku, funkcjonuje u Tucholskiego jaki przykład małego miasteczka prowincjonalnego.
Oczywiście w tekstach Tucholskiego wielokrotnie natykamy się na wspominane tam mare balticum jako morze przyjazne, jako mateczka morze, jako drogi mu Bałtyk, leniwy Bałtyk itp. Ale po tym wszystkim, co zostało już powiedziane nie potrzebujemy więcej dowodów, lecz wierzymy, a nawet z pewnością wiemy: tam była wielka miłość, która była głęboka i prawdziwa i która trwała całe życie.
Ten mały hołd składany krainie północy i Morzu Bałtyckiemu zakończyć winien bardzo znany, lecz wciąż na nowo poruszający fragment, który zamyka tom Tucholskiego opracowany przez Heartfielda z 1929 roku Deutschland, Deutschland über alles [Niemcy, Niemcy ponad wszystko]:
Na wielu stronach powiedzieliśmy Nie, Nie ze współczucia i Nie z miłości, Nie z nienawiści i Nie z namiętności – a teraz chcemy wreszcie powiedzieć także Tak. Tak –: dla tego krajobrazu i dla tego kraju Niemcy. Dla kraju, w którym się narodziliśmy i którego językiem mówimy … […].
I nieco dalej:
[…] poza tym każdy ma swoje prywatne Niemcy. Moje leżą na północy. Zaczynają się w Niemczech środkowych, gdzie powietrze tak przejrzyście stoi nad dachami, a gdy przemieszczać się będziemy dalej na północ, tym głośniej bić będzie serce, aż do chwili, gdy poczujemy zapach morza. Morze – gdy już z odległości kilometrów każdy pal, każda słomiana strzecha nagle mają jakieś głębsze znaczenie … a więc tu stoimy, mówią, gdyż zaraz za nami zaczyna się morze – dla tego morza tu jesteśmy. Stojący krzew owiewany wiatrem, drobny piasek, który zgrzyta ci w zębach… Morze. Niezapomniane wrażenia z dzieciństwa; niezatarta w pamięci żadna godzina, którą tam spędziłeś – i co roku znów radość i »Dzień dobry!«, nawet gdy Morze Śródziemne jest tak błękitne … niemieckie morze. I bukowe lasy; i mech, po którym tak miękko się chodzi, że nie słychać kroków; i mała sadzawka, pośrodku lasu, nad którą tańczą komary, można dotknąć drzew, a gdy szumi w nich wiatr, rozumiemy jego język. Dla żartu książka ta otrzymała tytuł »Niemcy, Niemcy ponad wszystko«, ten bezsensowny wers z nadętego wiersza. Nie, Niemcy nie stoją nad wszystkim i nie są ponad wszystkim – nigdy. Ale powinny być ze wszystkimi, nasz kraj. I tutaj niechaj stoi wyznanie, które zwieńczy tę książkę: Tak, kochamy ten kraj. (GA 12, s. 226–231)
Przypisy
1 Kurt Tucholsky, Gesammelte Werke [Dzieła zebrane]. Vorwort von [Wstęp] F. J. Raddatz, TB-Ausgabe, t. 1, Reinbek 1975, s. 13.
2 Por. Michael Hepp, Kurt Tucholsky, Reinbek 1993, s. 17; Helga Bemmann, Kurt Tucholsky, Berlin 1990, s. 17–21.
3 Por. Bemmann, Kurt Tucholsky, s. 19.
4 Michael Hepp, Kurt Tucholsky (RM 50612), Reinbek 1998, s. 8–9.
5 Por. Kurt Tucholsky, Gesamtausgabe. Texte und Briefe [Wydanie zbiorowe. Teksty i listy], t. 22, Reinbek 2011, s. 26. Przy kolejnych cytatach wykazywane bezpośrednio w tekście jako GA z podaniem numeru tomu i strony.
6 Wolfgang Sax, E-Mail z dn. 30.08.2016 do autora niniejszego eseju.
7 Por. Frank B. Habel, …vorn die Ostsee, hinten die Friedrichstraße… [… z przodu Bałtyk, z tyłu Friedrichstraße…] Okólnik, grudzień 2010, s. 5–7.
8 Por. Lisa Matthias, Ich war Tucholskys Lottchen [Byłam Lottchen Tucholskiego], Hamburg 1962, s. 179.
9 Johann Wolfgang Goethe, Faust. Tragedia. Przełożył i posłowiem opatrzył Adam Pomorski, Warszawa 1999, s. 506.
10 Peter Panter, czyli Piotr Pantera był jednym z pseudonimów Kurta Tucholskiego (przypomnienie od tłumacza, D. S.).
11 Morze Bałtyckie – die Ostsee – jest w języku niemieckim rodzaju żeńskiego, po-dobnie jak Morze Północne – die Nordsee (przypomnienie od tłumacza, D. S.).
-
Bibliographic informationVorn die Ostsee, hinten die Friedrichstraße. Tucholsky, die Ostsee und Polen. Dokumentation der Tagung der Kurt Tucholsky-Gesellschaft 2016 in Szczecin/Stettin. Leipzig, Weissenfels: Ille & Riemer 2017, S. 33-42.
-
Year of first publication2016
-
Place of first publicationWeißenfels